طعم شیرین عدالت در دوران ظهور
در نگاه نخست چنین به نظر می‏رسد كه پاك ساختن زمین از ظلم، ستم، گناه و معصیت، و برچیدن بساط طاغوت‏ها و ستمگران ناممكن است و گویا زمین و زمینیان با گناه و ظلم خو گرفته و مظلومان عالم فریاد رسی ندارند، تا حق آن‏ها را از ظالمان و طاغیان بستاند. گوئیا جهان به تحمّل وجود شوم ستم پیشگان عادت كرده است؛ تا جایی كه بشر دوره‏ای را سراغ ندارد كه در آن، جامعه جهانی خالی از ستم و ستمگران باشد.
از سوی دیگر حكمت خداوند بر این تعلق گرفته است كه زندگانی انسان بر اساس فطرت خدا دادی جاری شده و شالوده آن، كه عدالت خواهی و ظلم ستیزی است، بدون پاسخ و جواب نماند.
با رستاخیز مهدی علیه‏السلام ، ظلم و ستم به دیار عدم آهنگ سفر كرده و جای خود را به عدل و داد می‏سپارد و عدالت اجتماعی فراگیر شده و ثمره تلاش و كوشش انبیاء و اولیاء به بار نشسته و مردم طعم شیرین عدالت را می‏چشند.
امام زمان علیه‏السلام بعد از تولد چنین دعا كردند: «... أَللّهُمَّ أَنْجِزْ لی ما وَعَدْتَنی، وَ أَتْمِمْ لی أَمْری، وَ ثَبِّتْ وَطْأَتی، وَ امْلَأِ الْأَرْضَ لی عَدْلاً وَ قِسْطا1؛ خداوندا! آنچه را كه به من وعده دادی محقّق ساز و امر [حكومت عدالت گستر جهانی] مرا به كمال برسان و گام‏های مرا استوار بدار و زمین را به وسیله من از عدل و داد پُر ساز.»
در احادیثی كه درباره قیام مهدی علیه‏السلام آمده است دعوت به توحید و مبارزه با شرك و كفر اعتقادی، به اندازه ایجاد عدالت و اجرای آن، مورد تأكید قرار نگرفته است. علت این امر را باید در نیاز عمده جامعه بشری به برقراری عدالت و گسترش دادگری در این زمان دانست.
امام صادق علیه‏السلام فرمود: «اِذا قامَ الْقائِمُ علیه‏السلام حَكَمَ بِالْعَدْلِ وَارْتَفَعَ الْجَوْرُ فی أَیّامِهِ وَ آمَنَتْ بِهِ السَّبیلُ وَ أَخْرَجَتِ الأَرْضُ بَرَكاتِها وَ رُدَّ كُلُّ حَقٍّ اِلی أَهْلِهِ2؛ هرگاه قائم قیام كند، به عدل حكم می‏كند و در ایام او جور مرتفع شود و به وسیله او راه‏ها أمن گردد، زمین بركاتش را خارج می‏سازد و هر حقی به صاحبش برگردانده می‏شود.»
امام حسین علیه‏السلام فرمود: «لَوْ لَمْ یَبْقِ مِنَ الدُّنیا اِلاّ یَوْمٌ واحِدٌ لَطَوَّلَ اللّه‏ُ عَزَّ وَ جَلَّ ذلِكَ الْیَوْمَ حَتّی یَخْرُجَ رَجُلٌ مِنْ وُلْدی فَیَمْلَأُها عَدْلاً وَ قِسْطا كَما مُلِئَتْ جَوْرا وَ ظُلْما، كَذلِكَ سَمِعْتُ رَسوُلَ اللّه‏ِ یَقوُلُ3؛ اگر از دنیا جز یك روز باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را طولانی گرداند، تا مردی از فرزندان من خروج كند، پس زمین را از عدل و داد پُر كند، همانگونه كه از ظلم و ستم پُر شده باشد. این چنین از پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله شنیدم.»
امام صادق صلی‏الله‏علیه‏و‏آله فرمود: «أما وَاللّه‏ِ لَیُدْخِلُنَّ [الْقائِمُ [عَلَیْهِمْ عَدْلَهُ جَوْفَ بُیوُتِهِمْ كَما یَدْخُلُ الحَرُّ و القَرُّ4؛ به خدا قسم كه عدالت خود را در درون خانه‏های مردم وارد می‏كند همانگونه كه سرما و گرما داخل می‏شود.»
امام رضا علیه‏السلام فرمود: فَاِذا خَرَجَ وَضَعَ میزانَ العَدْلِ بَیْنَ النّاسِ، فَلا یَظْلِمُ أَحَدٌ اَحَدا5؛ آنگاه كه خروج كند، ترازوی عدل را در بین مردم می‏نهد، پس هیچكس به دیگری ظلم نمی‏كند.»
ارزش عدالت
عدالت از اصول مهم و از تعالیم و اهداف عمده اسلام است. در دستورات اسلامی، انسان‏ها مأمور شده‏اند كه در تمام ابعاد زندگی خود (فردی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، و نیز در گفتار، رفتار و كردار) عدالت را رعایت كرده و آن را سر لوحه كارهای خود قرار دهند.
قرآن كریم در آیات متعددی ارزش و اهمیت عدالت را بیان كرده و به آن سفارش نموده است كه در ذیل نمونه‏هایی از این آیات بیان می‏شود:
1 ـ «اِعْدِلوُا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی»6؛ «عدالت ورزید كه عدل به تقوی نزدیكتر است.»
«وَ اِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلوُا»7؛ «وقتی سخن گفتید به عدالت سخن گویید.»
2 ـ «اِنَّ اللّه‏َ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْاِحسانِ»8؛ «حقیقتا خداوند به عدل و احسان امر می‏كند.»
3 ـ «وَ لایَجْرِمَنَّكُمْ شَنَئانُ قَوْمٍ عَلی أَنْ لاتَعْدِلوُا اِعْدِلوُا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی»9؛ «و البته نباید بدی گروهی شما را بر آن دارد كه عدالت نكنید. عدالت كنید كه آن به تقوا نزدیكتر است.»
4 ـ «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ و الْمیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ»10؛ «به راستی [ما [پیامبران خود را با دلایل آشكار فرستادیم و با آن‏ها كتاب و ترازو فرود آوردیم تا مردم به عدالت برخیزند.»
بر اساس این آیه، فرستادن رسولان الهی و كتاب‏های آسمانی برای تحقق عدالت در جامعه بشری است.
در جامعه اسلامی همه افراد در برابر بیت المال و امكانات عمومی مساوی اند و هیچ عامل نژادی و سوابق مبارزاتی و انتساب به افراد یا گروه‏های صاحب نفوذ و قدرت، مانع اجرای عدالت نمی‏شود و لذا گریزگاه قانونی در جامعه اسلامی وجود ندارد.
ائمه اطهار علیهم‏السلام كه مفسران واقعی قرآن كریم هستند نیز در كلمات نورانی خود بر مسأله عدالت تأكید ورزیده‏اند. به عنوان نمونه چند فراز از گفتار آنان را در ذیل می‏آوریم:
1 ـ امام صادق علیه‏السلام فرمود: روزی امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام به خلیفه دوم فرمودند: «ثَلاثٌ اِنْ حَفِظْتَهُنَّ وَ عَمِلْتَ كَفَتْكَ ما سِواهُنَّ، وَ اِنْ تَرَكْتَهُنَّ لَمْ یَنْفَعْكَ شَی‏ءٌ سِواهُنَّ؛ سه چیز است كه اگر از آن‏ها حفاظت كرده و به آن‏ها عمل كنی تو را از غیر آن‏ها بی نیاز می‏كند و اگر آن‏ها را ترك كنی، غیر آن‏ها سودی به تو نمی‏رساند.»
خلیفه پرسید: آن سه چیز كدامند؟ حضرت فرمودند: «اِقامَةُ الْحُدوُدِ عَلَی الْقَریبِ وَ البَعیدِ، وَالْحُكْمُ بِكِتابِ اللّهِ فیِ الرِّضا وَالسَّخَطِ، وَالْقِسَمُ بِالْعَدْلِ بَیْنَ الْأَحْمَرِ وَالاَسْوَدِ...11؛ اجرای حدود بر نزدیك و دور (آشنا و بیگانه)، و حكم كردن به كتاب خدا در حال خرسندی و خشم، و تقسیم عادلانه بین سیاه و سرخ...»
2 ـ امام علی علیه‏السلام به فرزندش امام حسین علیه‏السلام فرمود: «أوُصیكَ بِتَقْوَی اللّه‏ِ فیِ الْغِنی و الفَقْرِ وَ بِالْعَدْلِ عَلَی الصَّدیقِ و العَدُوِّ؛ تو را به تقوای الهی در حال غنا و تنگدستی و رعایت عدالت با دوست و دشمن سفارش می‏كنم.»
3 ـ ابو مالك می‏گوید:
«قُلْتُ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه‏السلام أَخْبِرْنی بِجَمیعِ شَرایِعِ الدّینِ. قالَ: قَوْلُ الْحَقِّ، وَالْحُكْمُ بِالْعَدْلِ، وَالْوَفاءُ بِالْعَهْدِ، هذِهِ جَمیعُ شَرایِعِ الدّینِ12؛ به امام سجاد علیه‏السلام گفتم: مرا از مجموعه آئین‏های دین آگاه كن. امام فرمود: سخن حق و داوری طبق عدالت و وفای به عهد. این‏ها همه آئین‏های دین است.»
تحقق عدالت به دست مهدی علیه‏السلام
لازمه تحقق عدالت اجتماعی، از بین رفتن ناهنجاری‏ها و مفاسد اجتماعی است. حضرت مهدی علیه‏السلام در حكومت جهانی خود با این مفاسد مبارزه كرده و معضلات و مشكلات جامعه را برطرف می‏كند. در ذیل به چند روایت كه بیانگر مفاسد و بی عدالتی در دوران غیبت است اشاره می‏شود:
1 ـ پیامبر اكرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله فرمود: «وَ ذلِكَ عِنْدَما تَصیرُ الدُّنْیا هَرَجا و مَرَجا، وَ یُغارُ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضِ، فَلاالكَبیرُ یَرْحَمُ الصَّغیرَ، وَ لاالْقَوِیُّ یَرْحَمُ الضَّعیفَ، فَحینَئِذٍ یَأْذَنُ اللّهُ لَهُ بِالْخُروجِ13؛
و آن (قیام قائم علیه‏السلام ) در هنگامی است كه دنیا دچار آشفتگی می‏گردد و مردمان به یكدیگر می‏تازند، نه بزرگسال به خردسال رحم می‏كند، و نه حكمت خداوندبر این تعلق گرفته است كه زندگانی انسان براساس فطرت خدادادی جاری شده و شالوده آن،كه عدالت خواهی و ظلم ستیزی است، بدونپاسخ و جواب نماند.
قدرتمند به ناتوان، در این هنگام خداوند به او (امام غایب) اجازه خروج می‏دهد.»
2 ـ امام صادق علیه‏السلام درباره دوران غیبت امام عصر می‏فرماید: «وَ رَأَیْتَ الرِّبا ظاهِرا لا یُعَیَّرُ14؛ می‏بینی كه ربا آشكار است و سرزنش نمی‏شود.»
3 ـ همچنین آن حضرت درباره این دوران فرمود: «وَ رَأَیْتَ الْوِلایَةَ قَبالَةً لِمَنْ زادَ15؛ می‏نگری كه ولایت (مسؤولیت و پُست‏ها) در دست كسانی است كه رشوه بیشتری می‏دهند.»
در نگرش به مجموعه این احادیث و احادیث دیگری كه در تبیین و ترسیم دوران پیش از ظهور رسیده است، به این نكته پی می‏بریم كه بزرگترین بحران در حیات انسانی پیش از ظهور، نبود عدالت اجتماعی است.
حضرت مهدی علیه‏السلام در دوران حكومت جهانی خویش با كلیه معضلات اجتماعی كه دامنگیر جامعه جهانی است، مبارزه كرده و جهان را از لوث آن‏ها پاك می‏نماید، و جامعه ایده آل اسلامی را بر مبنای فرهنگ ناب محمّدی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله تشكیل می‏دهد. در ذیل به چند روایت كه بیانگر عملكرد حضرت مهدی علیه‏السلام در دوران ظهور و ویژگی‏های این زمان است اشاره می‏شود:
1 ـ امام صادق علیه‏السلام درباره دوران ظهور می‏فرماید: «وَ یُحْسِنُ حالَ عامَّةِ الْعِبادِ، وَ یَجْمَعُ اللّهُ الْكَلِمَةَ، وَ یُؤَلِّفُ بَیْنَ قُلوُبٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَ لا یُعْصَی اللّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ) فی أَرْضِهِ، وَ یُقامُ حُدوُدُ اللّهِ فی خَلْقِهِ، وَ یَرُدُّ اللّهُ الْحَقَّ اِلی أَهْلِهِ16؛ حال عموم مردم را بهبود بخشد، و خداوند وحدت كلمه پدید آورد، وبین قلب‏های پراكنده الفت ایجاد كند، و خداوند در زمین معصیت نشود، و حدود الهی میان مردم اجرا شود و خداوند حق را به اهلش باز گرداند.»
2 ـ همچنین آن حضرت فرمود: «اِعْلَموُا اِنَّ اللّهَ یُحْیِی الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها... أیْ یُحییهَا اللّهُ بِعَدْلِ الْقائِمِ عِنْدَ ظُهُورِهِ بَعْدَ مَوْتِها بِجَوْرِ أَئِمَّةِ الضَّلالِ17؛ [خداوند در قرآن می‏فرماید:] «بدانید كه خداوند زمین را پس از مردنش زنده می‏گرداند» یعنی خداوند زمین را با عدل قائم در رستاخیز ظهور او زنده می‏گرداند، پس از آنكه از ستم فرمانروایان ضلالت مرده باشد.»
3 ـ امام صادق علیه‏السلام فرمود: «اِذا قامَ الْقائِمُ حَكَمَ بِالْعَدْلِ وَ ارْتَفَعَ الْجَوْرُ فی أیّامِهِ وَ امَنَتْ بِهِ السُّبُلُ18؛ هنگامی كه قائم قیام كند، بر اساس عدالت حكم می‏كند و ظلم و جور در دوران او برچیده می‏شود و راه‏ها در پرتو وجودش امن می‏گردد.»
4 ـ امام باقر علیه‏السلام درباره عملكرد حضرت مهدی علیه‏السلام در دوران ظهور فرمود: «وَ یُوَسِّعُ الطَّریقَ الْأَعْظَمَ فَیصیرُ سِتّینَ ذِراعا و یَهْدِمُ كُلَّ مَسْجِدٍ عَلَی الطَّریقِ وَ یَسُدُّ كُلَّ كُوَّةٍ الَی الطَّریقِ‏وَ كُلَّ جَناجٍ وَ كَنیفٍ وَ میزابٍ اِلَی الطَّریقِ19؛ جاده بزرگ و اصلی را توسعه می‏دهد تابه 60 ذراع برسد و تمام مساجدی را كه در مسیر قرار دارند خراب می‏كند و تمام دریچه‏هایی كه به راه‏ها گشوده می‏شود می‏بندد و بالكن‏ها و فاضلاب‏ها و ناودان‏هائی كه در راه [عبور مردم] باز می‏شود می‏بندد.»
5 ـ امام باقر علیه‏السلام می‏فرماید: «اِذا قامَ قائِمُ أَهْلِ الْبَیْتِ قَسَّمَ بِالسَّوِیَّةِ وَ عَدَلَ فیِ الرَّعِیَّةِ20؛ هنگامی كه قیام كننده اهل بیت علیهم‏السلام قیام كند، به صورت مساوی تقسیم می‏كند و در میان رعیت به عدالت رفتار می‏كند.»
6 ـ در دعای ندبه می‏خوانیم: «مَتی تَرینا وَ نَریكَ وَ قَدْ نَشَرْتَ لِواءَ النَّصْرِ تُری... وَ قَدْ مَلَأْتَ الْأَرْضَ عَدْلاً وَ اَذَقْتَ أَعْدائَكَ هَوانا وَ عِقابا؛ كی ما را می‏بینی و ما هم تو را ببینیم در حالی كه پرچم پیروزی را بپا داری... و زمین را با عدل پر كرده باشی و به دشمنانت خواری و عذاب را چشانده باشی.»
پاورقیها:
1 ـ اكمال الدین و اتمام النعمه، ج2، ص428؛ بحار الأنوار، ج 51، ص 13.
2 ـ بحارالأنوار، ج52، ص338؛ ارشاد، ص334.
3 ـ اكمال الدین و اتمام النعمة، ج1، ص318.
4 ـ غیبت نعمانی، ص159؛ اثبات الهداة، ج3، ص544؛ بحارالأنوار، ج52، ص362.
5 ـ كمال الدین، ص372؛ بحارالأنوار، ج52، ص321.
6 ـ مائده/ 11.
7 ـ انعام/ 153.
8 ـ النحل/ /92.
9 ـ مائده/ 8.
10 ـ الحدید/ 25.
11 ـ التهذیب، ج6، ص227، ح547؛ دعائم الاسلام، ج2، ص443، ح1543.
12 ـ تفسیر نور الثقلین، ج3، ص79.
13 ـ بحارالأنوار، ج52، ص380.
14 ـ منتخب الاثر، ص429.
15 ـ بحارالأنوار، ج52، ص257.
16 ـ اكمال الدین و اتمام النعمة، ج2، ص646.
17 ـ غیبت نعمانی، ص25.
18 ـ بحارالأنوار، ج13، ص180، (طبع قدیم).
19 ـ همان، ص186.
20 ـ بحارالأنوار، ج52، ص351، ح103.